बैशाख १२, काठमाडौँ ।
काठमाडौँ । काठमाडौँको थापाथलीस्थित सुकुमबासी बस्ती हटाउने विषय पुनः बहसको केन्द्रमा आएको छ। महानगर प्रमुख बालेन्द्र शाह ले बस्ती खाली गराउन सुरक्षा निकायलाई समयसीमा दिएसँगै, राज्यले तयार पारेको विकल्प नै प्रयोगविहीन हुनु गम्भीर प्रश्न बनेको छ।
पूर्वप्रधानमन्त्री बाबुराम भट्टराई को कार्यकालमा २०७० सालतिर सुकुमबासी व्यवस्थापनका लागि इचंगुनारायण क्षेत्रमा करिब १४ करोड रुपैयाँ लागतमा २३३ परिवार अट्ने अपार्टमेन्ट निर्माण गरिएको थियो। २०७३ सालमै निर्माण सम्पन्न भए पनि लक्षित समुदाय त्यहाँ बस्न तयार नभएपछि ती भवनहरू झण्डै एक दशकदेखि खाली छन्।
किन सर्न मानेनन् सुकुमबासी ?`
सुकुमबासीहरूले नयाँ स्थानमा सर्न अस्वीकार गर्नुका पछाडि केही प्रमुख कारणहरू देखिन्छन्स्
१। रोजगारी र जीविकोपार्जनको समस्या
थापाथलीजस्ता शहरी क्षेत्रमा बसोबास गर्दा दैनिक मजदुरी, साना व्यवसाय तथा सेवामूलक काममा सजिलो पहुँच हुन्छ। तर इचंगुनारायण अपेक्षाकृत टाढा र अवसर कम भएको क्षेत्र भएकाले आयआर्जन घट्ने चिन्ता उनीहरूमा छ।
२। आधारभूत सेवाको अभाव
नयाँ अपार्टमेन्ट क्षेत्रमा विद्यालय, स्वास्थ्य सेवा, बजार तथा सार्वजनिक यातायात पर्याप्त रूपमा विकास नभएको गुनासो छ।
३। सामाजिक सम्बन्धबाट टाढिने डर
दीर्घकालदेखि एउटै स्थानमा बस्दै आएका समुदायका लागि नयाँ ठाउँमा सर्नु सामाजिक रूपमा चुनौतीपूर्ण हुन्छ। पुरानो नेटवर्क र सहयोग प्रणाली टुट्ने चिन्ता पनि उत्तिकै छ।
४। स्वामित्व र दीर्घकालीन सुरक्षाको अनिश्चितता
बसोबासपछि घरको स्वामित्व, कानुनी सुरक्षा र भविष्यको स्थायित्वबारे स्पष्टता नहुँदा उनीहरू हिच्किचाएको देखिन्छ।
नीतिगत विरोधाभास
राज्यले “विकल्प उपलब्ध गराइएको” दाबी गरे पनि व्यवहारमा त्यो विकल्प सुकुमबासीहरूको जीवनशैलीसँग मेल नखाएको देखिन्छ। एकातिर बस्ती हटाउन दबाब, अर्कोतिर करोडौँ खर्च गरेर निर्माण गरिएको आवास प्रयोगविहीन रहनु—यी अवस्थाबीचको विरोधाभासले नीति निर्माणमै कमजोरी देखाउँछ।
दीर्घकालीन समाधान के ?
सुकुमबासी समस्या केवल आवास उपलब्ध गराउने विषय मात्र होइन। यो जीविकोपार्जन, पहुँच, सामाजिक संरचना र विश्वाससँग जोडिएको जटिल मुद्दा हो। त्यसैले दीर्घकालीन समाधानका लागि राज्यले स्थान छनोट, सेवा–सुविधा विस्तार, रोजगारीको सुनिश्चितता र समुदायसँग विश्वास निर्माणमा विशेष ध्यान दिन आवश्यक देखिन्छ।