सडकमा समस्या बनेका गाई, गौशालामा अब समाजको परीक्षा

हरि घिमिरे, २० भदौ । सैनामैनाका केही युवा र भक्तिभजन समूहका सदस्यहरू अरू दिनभन्दा अलि चाँडै उठ्छन् । हातमा हँसिया बोकेर उनीहरू खेतबारीतिर लाग्छन् । घाँस काट्छन् । कसैले घाँसको भारी बोक्छ, कसैले गाडीमा राख्छ ।

यो घाँस उनीहरूको घरका गाईका लागि होइन । गन्तव्य हो-कपिलवस्तुको बाणगंगा नगरपालिका-८ मा रहेको भागीरथि गौशाला । जहाँ अहिले झण्डै ८ सय गाई छन् ।

यी गाईमध्ये धेरै कुनै समय सडकमा थिए । कसैलाई मालिकले छाडे, कोही सडकमा अलपत्र परे, कतिपयले दुर्घटनाको जोखिम बढाए । किसानका खेतबारीमा पसेर बाली नष्ट गर्ने गाईका कारण किसानले हैरानी बेहोरे ।

सडकमा हुँदा गाई समस्या बने । तर गौशालामा ल्याइसकेपछि प्रश्न बदलिएको छ ।

अब यी गाईलाई कसले खुवाउने ?

यही प्रश्नको एउटा सानो उत्तर खोजिरहेका छन् सैनामैनाका केही युवा ।

१९ हप्तादेखि चलिरहेको ‘शनिबार अभियान’

हरेक शनिबार उनीहरू घाँस काट्छन् र गौशालामा ल्याउँछन् । एक हप्ता होइन, दुई हप्ता होइन—यो अभियान सुरु भएको १९ हप्ता भइसकेको छ ।

भदौ २० गते पनि उनीहरू एउटा गाडीमा घाँस बोकेर भागीरथि गौशाला पुगे। गौशालाका गाईलाई घाँस खुवाए र फर्किए । अर्को शनिबार फेरि यही क्रम दोहोरिनेछ ।

यस अभियानमा बालकदेखि वृद्धसम्म सहभागी छन् । कसैका लागि यो सेवा हो, कसैका लागि धार्मिक आस्था, त कसैका लागि जीवप्रतिको दायित्व ।

तर उनीहरूको कामले एउटा गम्भीर प्रश्न पनि उठाएको छ ।

स्थानीय तहले सडकका गाई व्यवस्थापन गरेर गौशाला त बनायो, तर ती गाईको दीर्घकालीन आहार व्यवस्थापन कसरी हुन्छ ?

सडकबाट गौशालासम्मको यात्रा

केही वर्षअघिसम्म सडकमा छाडा गाईबस्तु ठूलो समस्या थियो । सडकमा गाई देखिनु सामान्य दृश्य थियो । किसानका खेतमा पसेर बाली नष्ट गर्ने, सडकमा हिँड्दा दुर्घटनाको जोखिम बढाउने र कतिपय अवस्थामा गाई आफैं दुर्घटनामा पर्ने अवस्था थियो ।

गाईलाई समस्या मानियो । तर समस्या गाईमा मात्रै थियो त ? मालिकले किन गाई सडकमा छाडे ? छाडा गाईको व्यवस्थापन गर्ने जिम्मेवारी कसको थियो ?

स्थानीय तहले यस्ता गाईको व्यवस्थापनका लागि कति स्रोत र संरचना तयार गरे ? तर, गौशालामा ल्याइसकेपछि तिनको खाना, उपचार र संरक्षणको स्थायी व्यवस्था कति बलियो छ ? यी प्रश्नको जवाफ खोज्दा कथा केवल ‘छाडा गाई’को रहँदैन ।

यो मानव, स्थानीय सरकार र पशुप्रतिको सामुदायिक जिम्मेवारीको कथा बन्छ।

८ सय गाई, दैनिक आहारको ठूलो चुनौती

भागीरथि गौशालामा अहिले झण्डै ८ सय गाई छन् । संख्या आफैंमा ठूलो हो । यी गाईलाई संरक्षण गरेर राख्नु भनेको उनीहरूका लागि नियमित घाँस, दाना, पानी र आवश्यक उपचारको व्यवस्था गर्नु पनि हो ।

गौशाला बनाउनु एउटा चरण हो । त्यसलाई निरन्तर चलाइरहनु अर्को ठूलो चुनौती । यही चुनौतीको बीचमा सामाजिक समूह र नागरिकको सहयोग महत्वपूर्ण बनेको छ। सैनामैनाका युवाहरूले हरेक शनिबार घाँस ल्याएर केही राहत दिएका छन् । रैनादेवी भक्तिभजन समूह पनि अभियानमा जोडिएको छ । समूहका सदस्यहरूको भनाइमा सातामा एक दिन समय दिएर गाईका लागि घाँस व्यवस्थापन गर्न सकियो भने गौशालालाई ठूलो सहयोग पुग्छ ।

रैनादेवी भक्तिभजन समूहका गणेश ढकाल भन्छन्, ‘हामीले मात्र गरेर पुग्दैन’ १९ हप्तासम्म अभियान चलाइसकेपछि पनि समूहको अपेक्षा एउटा छ—यो काम अरूले पनि सिकून् । बाणगंगा नगरपालिकाभित्र रहेका संघसंस्था, क्लब, सामाजिक तथा धार्मिक समूहले पनि साताको एक दिन गाईका लागि समय छुट्याउने हो भने गौशालाको भार केही कम हुन सक्छ ।

समूहका अर्का सदस्य प्रकाश ढकाल भन्छन् अभियानको उद्देश्य केवल घाँस खुवाउनु होइन। समाजलाई गाई संरक्षणको विषयमा जिम्मेवार बनाउनु पनि हो ।

स्थानीय तहको भूमिका कहाँसम्म ?

छाडा गाईको समस्या समाधान गर्न स्थानीय तहले पछिल्ला वर्षहरूमा चासो देखाउन थालेका छन् । गौशाला निर्माण तथा व्यवस्थापन त्यसैको एउटा उदाहरण हो ।

तर प्रश्न अझै बाँकी छ।

गौशाला बनाएर मात्र समस्या समाधान हुन्छ कि गाईको जीवनभरको संरक्षणको योजना पनि आवश्यक हुन्छ ?

बाणगंगा नगरपालिका–८ का वडा अध्यक्ष बाबुराम अर्यालका अनुसार नागरिक र संघसंस्थाको सहभागिता सकारात्मक छ। अर्याल भन्छन्, स्थानीय सरकार, गौशाला व्यवस्थापन समिति र समुदायबीच सहकार्य अझ बलियो बनाउनुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ ।

‘गाई बचाउने हो भने सबैले एक दिन दिनुपर्छ’

भागीरथि गौशालाका अध्यक्ष चक्रबहादुर भण्डारीका लागि यो अभियान सहयोगभन्दा पनि समुदायको अपनत्वको संकेत हो । झण्डै ८ सय गाईको व्यवस्थापन कुनै एउटा व्यक्ति, समिति वा संस्थाको प्रयासले मात्र सम्भव हुँदैन ।

भण्डारी भन्छन्, नगरभित्रका हरेक संघसंस्थाले साताको एक दिन भए पनि गाईका लागि केही गर्ने संस्कार विकास गरून् । उनका अनुसार सबै संघसंस्थाले सातामा एक दिन मात्रै भए पनि गाईका लागि घाँस व्यवस्थापन गर्ने हो भने गौशालामा रहेका गाईलाई सहज रूपमा संरक्षण गर्न सकिनेछ ।

समस्या बनेका गाई, अब समाजको परीक्षा

सडकमा हुँदा यी गाईले किसानको बाली खाए । सडकमा हिँड्दा दुर्घटनाको जोखिम बढाए । कतिपयले तिनलाई धपाए, कतिपयले गाली गरे । तर ती गाई त्यहाँसम्म कसरी आइपुगे ? मालिकले किन छाडे ? व्यवस्थापन किन भएन ? र आज गौशालामा ल्याइसकेपछि उनीहरूको जीवन सुनिश्चित गर्ने जिम्मेवारी कसले लिने ?

यिनै प्रश्नको बीचमा सैनामैनाका युवाहरूले हरेक शनिबार एउटा सानो काम गरिरहेका छन्-घाँस काट्ने । उनीहरूले कुनै ठूलो घोषणा गरेका छैनन् । ठूलो बजेट पनि छैन । तर १९ हप्तादेखि उनीहरू नियमित छन् । शनिबार बिहान घाँस काटिन्छ । गाडीमा हालिन्छ । भागीरथि गौशाला ल्याइन्छ । र झण्डै ८ सय गाईका अगाडि त्यो घाँस पुग्छ । सायद यो अभियानले एउटा ठूलो सन्देश दिइरहेको छ ।

गाई सडकमा समस्या बनेको थियो भने त्यसको समाधान केवल सडकबाट हटाउनु होइन । उसलाई बाँच्ने आधार दिनु पनि हो।

स्थानीय तहले व्यवस्थापनको जिम्मेवारी लिनुपर्छ । गौशालाले संरक्षण गर्नुपर्छ । र समाजले साथ दिनुपर्छ । किनकि गौशालाको ढोकाभित्र ल्याइसकेपछि यी गाई कसैका ‘छाडा गाई’ मात्र रहँदैनन् ।

तिनीहरू समाजले स्वीकारेका जीव बन्छन् । र त्यसपछि प्रश्न एउटै रहन्छ । हामीले सडकबाट गाई त हटायौँ, अब उनीहरूलाई बाँच्न कति साथ दिन्छौँ ?