गोरु, हलो र मकै छर्दै गरेकी वृद्धा: एउटा सामान्य दृश्य कसरी राष्ट्रिय फोटोग्राफी अवार्डको विजेता बन्यो ?

बाणगंगा, २० भदौ । खेतमा दुई गोरु थिए । गोरुको पछाडि हलो समातेका थिए ७० वर्षीय किसान । केही दूरीमा ६६ वर्षीया महिला बारीमा मकै छरिरहेकी थिइन् । न कुनै विशेष कार्यक्रम थियो, न फोटो खिच्नकै लागि तयार पारिएको दृश्य ।

त्यो गाउँको सामान्य दिन थियो।

तर, त्यही सामान्य दिनको केही क्षण एउटा क्यामेराको फ्रेममा कैद भयो । समय बित्दै जाँदा त्यो तस्बिर सामान्य रहेन । त्यसले नेपाली ग्रामीण जीवन, श्रम र परम्परागत कृषि प्रणालीको कथा बोल्न थाल्यो ।

र, अन्ततः त्यही तस्बिर राष्ट्रियस्तरको फोटोग्राफी प्रतियोगितामा प्रथम भयो । यो कथा हो कपिलवस्तुका फोटोग्राफर कुमार तिवारी कर्णको ।

तस्बिरको केन्द्रमा मानिस मात्रै थिएनन्, एउटा हराउँदै गएको जीवनशैली थियो ।

प्यूठानको झिम्रुक गाउँपालिका–८, टिमुरचौरमा खिचिएको उक्त तस्बिरमा एक वृद्ध किसान दुई गोरुको सहायताले खेत जोतिरहेका छन् । नजिकै वृद्ध महिला बारीमा मकै छरिरहेकी छन् ।

पहिलो नजरमा यो एउटा सामान्य कृषि दृश्यजस्तो देखिन्छ । तर फोटोभित्र अलि गहिरिएर हेर्दा त्यहाँ नेपाली ग्रामीण जीवनका धेरै तह भेटिन्छन्—गोरु, हलो, माटो, बीउ, श्रम र उमेरले थकित हुनुपर्ने अवस्थामा पनि खेतबारीसँग जोडिएको जीवन ।

यही कारणले उक्त तस्बिर पाँचौँ पोखरा फोटोग्राफी अवार्डअन्तर्गत ‘रामतारा दैनिक जनजीवन अवार्ड’मा प्रथम बन्न सफल भएको हो । फोटोग्राफर संघ पोखराले आयोजना गरेको राष्ट्रियस्तरको प्रतियोगितामा कर्णले नेपाली ग्रामीण जीवन तथा दैनिक जनजीवनसँग सम्बन्धित विधामा उक्त तस्बिर प्रस्तुत गरेका थिए ।

फोटो खिच्ने बेला कुमारलाई थाहा थिएन—यो तस्बिर कहाँ पुग्छ ।

फोटोग्राफीमा सबैभन्दा रोचक क्षण कहिलेकाहीँ योजना बनाएर आउँदैन । कुमारका लागि पनि टिमुरचौरको त्यो क्षण त्यस्तै थियो ।

गाउँको परिवेशमा हिँड्दै गर्दा उनको नजर खेतमा पर्‍यो । अगाडि वृद्ध किसान गोरु लगाएर खेत जोतिरहेका थिए । पछाडि वृद्ध महिला बारीमा मकै छरिरहेकी थिइन् ।

दृश्यमा बनावटीपन थिएन । त्यो उनीहरूको दैनिक जीवन थियो । कुमारले क्यामेरा उठाए । केही क्षणलाई फ्रेममा कैद गरे ।

त्यतिबेला उनलाई त्यो तस्बिरले राष्ट्रियस्तरको प्रतियोगितामा प्रथम स्थान हासिल गर्छ भन्ने अनुमान थिएन । एउटा फोटोग्राफरले देखेको र मन छोएको दृश्य उनले सुरक्षित गरेका थिए ।

तर निर्णायकका लागि त्यो दृश्य केवल ‘खेत जोत्दै गरेको किसान’ रहेन ।

त्यसले एउटा प्रश्न उठायो—आधुनिक कृषि प्रविधिको विस्तार भइरहेका बेला नेपाली ग्रामीण समाजको पुरानो कृषि जीवनशैली कति बाँकी छ ?

त्यही प्रश्नको दृश्यात्मक उत्तरजस्तो देखियो उक्त तस्बिर ।

७० वर्षको उमेरमा पनि हलो समातेका किसान किन महत्वपूर्ण छन् ?

तस्बिरमा देखिएका किसानको उमेर ७० वर्ष छ ।

सामान्यतः यो उमेर आराम गर्ने, परिवारका नयाँ पुस्तामाथि निर्भर हुने समयका रूपमा बुझिन्छ । तर तस्बिरले त्यसको ठीक विपरीत दृश्य देखाउँछ ।

उनी अझै खेतमा छन् । हातमा हलो छ । अगाडि गोरु छन्। खुट्टामुनि माटो छ ।

नजिकै ६६ वर्षीया महिला पनि बारीको काममा सक्रिय छन् ।

यसले ग्रामीण समाजमा कृषि केवल रोजगारी वा उत्पादनको माध्यम नभई जीवनसँग जोडिएको संस्कार र निरन्तरता भएको देखाउँछ ।

कुमारका लागि पनि यही पक्ष तस्बिरको सबैभन्दा महत्वपूर्ण अर्थ हो ।

‘तस्बिरमा किसानको हातमा रहेको हलो मात्र छैन,’ अवार्डपछि उनले भनेका छन्, ‘त्यसमा नेपाली ग्रामीण जीवनको इतिहास छ । गोरुसँग जोडिएको परम्परागत कृषि प्रणाली छ । पुस्तौँदेखि माटोसँग जोडिएको किसानको श्रम छ ।’

उनको भनाइमा यो तस्बिरले उमेर ढल्किँदै गए पनि माटोसँगको सम्बन्ध नछोडेका किसानको जीवनलाई प्रतिनिधित्व गर्छ ।

आधुनिकताको भीडमा गोरु र हलोको कथा ।

नेपालको कृषि प्रणाली पछिल्ला वर्षहरूमा विस्तारै बदलिँदै गएको छ । खेत जोत्नेदेखि बाली लगाउनेसम्मका काममा आधुनिक उपकरण र प्रविधिको प्रयोग बढिरहेको छ ।

तर नेपालको ग्रामीण भेगमा अझै पनि गोरु, हलो र परम्परागत कृषि प्रणाली जीवनको हिस्सा बनेर बाँचेका छन् ।

कुमारको तस्बिर यही संक्रमणको एउटा दृश्यात्मक अभिलेख हो ।

एकातिर आधुनिकतातर्फ अघि बढिरहेको समाज छ । अर्कोतिर पुस्तौँदेखि चल्दै आएको कृषि संस्कृति अझै खेतमा जीवित छ ।

त्यसैले यो तस्बिरले केवल एउटा किसानको दैनिकी देखाउँदैन । यसले नेपालको ग्रामीण जीवनमा भइरहेको परिवर्तन र पुरानो जीवनशैलीको निरन्तरता दुवैलाई एउटै फ्रेममा समेटेको छ ।

१८ वर्ष क्यामेरा बोकेर हिँडेको यात्राको परिणाम ।

कुमारका लागि यो अवार्ड कुनै आकस्मिक सफलता होइन ।

उनी कपिलवस्तुमा विगत १८ वर्षदेखि फोटोग्राफीमा सक्रिय छन् । बाणगंगामा स्मार्ट फोटोग्राफी सञ्चालन गर्दै आएका उनले विवाह, सामाजिक कार्यक्रम तथा विभिन्न गतिविधिको व्यावसायिक फोटोग्राफी गर्दै आएका छन् ।

तर क्यामेरासँगको उनको सम्बन्ध व्यावसायिक काममा मात्रै सीमित छैन । समाजका सामान्य दृश्यमा कथा खोज्नु उनको अर्को रुचि हो ।

मानिसले सामान्य रूपमा देखेर बेवास्ता गर्ने दृश्यलाई फ्रेममा राखेर त्यसको अर्थ खोज्नु नै सिर्जनात्मक फोटोग्राफीको शक्ति भएको उनको बुझाइ छ ।

यही अभ्यासले उनलाई टिमुरचौरको त्यो दृश्यसम्म पुर्‍यायो ।

उनी कपिलवस्तु फोटोग्राफर संघका वरिष्ठ सल्लाहकार तथा नेपाल फोटोग्राफर महासंघ लुम्बिनी प्रदेशका सचिवसमेत हुन् ।

कपिलवस्तुबाट राष्ट्रिय मञ्चसम्म पुगेको कथा ।

राष्ट्रियस्तरको प्रतियोगितामा प्रथम स्थान हासिल गर्नु कुमारको व्यक्तिगत उपलब्धि मात्र होइन ।

कपिलवस्तुमा लामो समयदेखि व्यावसायिक फोटोग्राफी गर्दै आएका स्थानीय फोटोग्राफरका लागि पनि यो उपलब्धिले नयाँ सम्भावनाको ढोका देखाएको छ ।

फोटोग्राफीलाई अझै कतिपय अवस्थामा विवाह, पासपोर्ट, कार्यक्रम वा व्यक्तिगत तस्बिर खिच्ने पेशाका रूपमा मात्र बुझिन्छ । तर कुमारको सफलताले क्यामेरालाई समाजको दस्तावेज बनाउने माध्यमका रूपमा पनि स्थापित गर्न सकिने देखाएको छ ।

क्यामेराले मानिसको अनुहार मात्रै खिच्दैन । यसले समय खिच्न सक्छ। संस्कृति खिच्न सक्छ। परिवर्तन खिच्न सक्छ। र, हराउँदै गएको कुनै जीवनशैलीलाई भविष्यका पुस्ताका लागि सुरक्षित राख्न सक्छ ।

एउटा क्लिक, एउटा कथा र एउटा राष्ट्रिय पहिचान । टिमुरचौरको त्यो दिन ७० वर्षीय किसानका लागि सामान्य थियो। ६६ वर्षीया महिलाका लागि पनि त्यो खेतबारीकै अर्को दिन थियो ।

तर कुमारका लागि त्यो क्षण फरक बन्यो । उनले त्यहाँ फोटो मात्र देखेनन्, कथा देखे । त्यही कारण उनले क्यामेरा उठाए । एउटा क्लिक भयो । त्यो क्लिक प्रतियोगितामा पुग्यो । प्रतियोगिताबाट राष्ट्रिय मञ्चमा पुग्यो । र अहिले त्यही एउटा फ्रेमले कपिलवस्तुका कुमार तिवारी कर्णलाई राष्ट्रिय फोटोग्राफीमा प्रथम स्थान दिलाएको छ ।

कहिलेकाहीँ इतिहास ठूला घटनामा मात्र लेखिँदैन । कहिलेकाहीँ इतिहास खेतको आलीमा हुन्छ, किसानको हातमा हुन्छ, गोरुको चालमा हुन्छ र माटोमा उम्रिरहेको एउटा बीउमा हुन्छ । त्यसलाई देख्ने आँखा र सुरक्षित गर्ने क्यामेरा चाहिन्छ । टिमुरचौरमा कुमारले त्यही गरे ।